Μεταπηδήστε στο περιεχόμενο

Τοξική Ανθεκτικότητα: Is that a Thing?

  • από

Ένα άρθρο της Ελπίδας Λου Ανδρεάδη

Με αφορμή το άρθρο της Huffpost Is Your Resilience Actually Toxic? πέσαμε πάνω στον όρο “Τοξική Ανθεκτικότητα”, την παθολογική επιμονή να αντέχουμε πάση θυσία, ακόμη και όταν αυτό έχει κόστος στην υγεία ή στις σχέσεις μας. 

Αυτό μας έκανε να αναρωτηθούμε: Μπορεί πράγματι ένα τόσο θετικό χαρακτηριστικό όπως η ανθεκτικότητα να θεωρηθεί επιβλαβές; Μήπως είναι άλλη μία τάση να χαρακτηρίζουμε τα πάντα “τοξικά” ή όντως υπάρχουν φορές που “παραείμαστε” ανθεκτικές; 

Σαν οργανισμός που εστιάζει στην προαγωγή της ψυχικής ανθεκτικότητας, στην Openous υποστηρίζουμε πως δεν υπάρχει κάτι το πρωτογενώς αρνητικό ή επιζήμιο στον όρο αυτό. Αντιθέτως, η ανθεκτικότητα είναι μια δεξιότητα ζωής που μας προστατεύει και μας εξελίσσει. 

Ωστόσο, η ανθεκτικότητα εξ ορισμού συνεπάγεται αντιξοότητα, αφού είναι αυτό το χαρακτηριστικό που μας επιτρέπει να επιβιώσουμε στις δυσκολίες. Αν δεν αντιμετωπίσουμε προκλήσεις, δεν θα μάθουμε πώς να τις διαχειριζόμαστε. Είναι αυτό που μας έλεγαν παιδιά: “αν δεν πάθεις, δεν θα μάθεις”: Η ομορφιά δηλαδή  της ανθεκτικότητας είναι το να βρίσκεις τη θετική πλευρά στις αναποδιές και να συνεχίζεις.

Όμως πότε “πέφτουμε” στην παγίδα της “τοξικής” ανθεκτικότητας; Όταν παθαίνουμε αλλά δεν μαθαίνουμε, ή αλλιώς, όταν υποθέτουμε πως το να παθαίνουμε συνεχώς είναι μάθημα από μόνο του και τοποθετούμε κατ΄εξακολούθηση τους εαυτούς μας σε καταστάσεις αντίξοες, πληγωτικές, τραυματικές.

Κάποιες Μέρες Ζούμε, Τις Άλλες Επιβιώνουμε1 Στο άρθρο της Huffpost η τοξική ανθεκτικότητα παρουσιάζεται ως “μία μορφή εκφοβισμού (bullying) του ίδιου μας του εαυτού που παρακινείται συνεχώς να κάνει περισσότερα, να είναι περισσότερα”, δηλαδή να μην επαναπαύεται – ούτε και να αναπαύεται -, να προσπαθεί συνεχώς, να αντέχει, να σφίγγει τα δόντια και να συνεχίζει, ακόμα και όταν έχει υπερκοπωθεί ψυχικά και σωματικά.  Αυτή η εσωτερική πίεση, αν και φαίνεται ατομική, ενισχύεται συστημικά από την κουλτούρα της υπερπροσπαθειας (hustle culture), φαινόμενο συνυφασμένο με τα social media και τον καπιταλισμό. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του hustle culture είναι μια φράση που υπάρχει σχεδόν σε όλα τα βιογραφικά: “Λειτουργώ καλά σε συνθήκες πίεσης”. Οι περισσότερες/οί το γράφουμε γνωρίζοντας πως αυτό το χαρακτηριστικό είναι ιδιαίτερα εκτιμητέο στην αγορά εργασίας. Το θέμα είναι όμως πς στην πραγματικότητα το εννοούμε κιόλας, όταν εργαζόμαστε σε δουλειές που απαιτούν να καταναλώνουμε πολλή ενέργεια και να διοχετεύουμε παραγωγικά το άγχος μας χάριν καλών απολαβών ή κοινωνικής ανέλιξης. Και είναι αυτό τελικά το ατέρμονο κυνήγι της επιβίωσης, που μας καθιστά συνεχώς αγχωμένες και κουρασμένους, να χαιρόμαστε μόνο κάποιες μέρες και άλλες απλά να τα βγάζουμε πέρα.  Και στις “μη δυτικές” κουλτούρες όπως η ισλαμική παράδοση,  το να υποφέρει κάποιος σιωπηλά εκλαμβάνεται ως ένδειξη δύναμης και αρετής. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί η τέχνη του sabar (σιωπήλη υπομονή στα παστού), χαρακτηριστικό κατεξοχήν “γυναικείο”. Όμως σύμφωνα με μια μελέτη2 , το sabar οδηγεί όλο και περισσότερες γυναίκες να αναζητούν ιατρική φροντίδα αφού η εσωτερίκευση του άγχους τους εκδηλώνεται μέσω ψυχοσωματικών παθήσεων.  Στο άρθρο της Huffpost όπως και στην υπόλοιπη βιβλιογραφία αναφορικά με την τοξική ανθεκτικότητα, το φαινόμενο παρατηρείται κυρίως στον εργασιακό χώρο, ωστόσο δεν περιορίζεται εκεί. Οι άνθρωποι που τείνουν να παρακούν το σώμα τους και να πιέζουν τον ψυχισμό πέρα από τα όρια , συχνά κουβαλούν αυτό το χαρακτηριστικό και σε άλλες πτυχές της ζωής, ιδιαίτερα στις διαπροσωπικές τους σχέσεις.  Για παράδειγμα, ένα άτομο που έχει περάσει δύσκολη παιδική ηλικία και έχει μάθει παρόλα αυτά να ανταπεξέρχεται με το αντέχει υπό πίεση, ως ενήλικο ενδεχομένως να δυσκολεύεται να στηριχθεί στους άλλους και να αφεθεί συναισθηματικά. Μπορεί να διαπρέπει στην εργασία του, αλλά οι φιλίες και οι σχέσεις του να πάσχουν.  Επομένως, είναι πραγματικά θετική η τόση ανθεκτικότητα;

Αυτό Δεν Είναι Ανθεκτικότητα

Σε ένα κλασικό εγχειρίδιο αναπτυξιακής ψυχοπαθολογίας,  τα παιδιά που σε κόντρα των αντίξοων συνθηκών ανατροφής τους (φτώχεια, γονείς με ψυχικές διαταραχές ή εθισμό) καταφέρνουν να επιβιώσουν αποκαλούνται άτρωτα. Τα παιδιά αυτά διαθέτουν προσαρμοστικά χαρακτηριστικά όπως η ευφυΐα, η κοινωνικότητα, η συναισθηματική νοημοσύνη και η δημιουργικότητα, που τα βοηθούν να πλοηγηθούν μέσα στις δυσκολίες, βρίσκοντας συνεχώς τρόπους να ανακάμπτουν. Ωστόσο ο όρος “άτρωτα” υπονοεί πως έχουν αναπτύξει “μια ανοσία σε όλες τις πιέσεις και τους κινδύνους της ζωής” (2008:443). Αυτό όμως ενέχει ένα τίμημα για τα “άτρωτα” παιδιά, όπου μεγαλώνοντας εξελίσσονται σε ενηλίκους απομακρυσμένους από τα συναισθήματά τους, που έχουν συνδέσει την ευαισθησία με την αδυναμία, και συχνά φαίνονται ψυχροί στους γύρω τους (ό.π.). 

Ωστόσο, ψυχική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει απόσταση από το συναίσθημα. Τουναντίον, είναι ακριβώς η αποδοχή του συναισθήματος και η προσπάθεια ρύθμισής του. 

Επομένως, για να το ξεκαθαρίσουμε: Δεν υπάρχει “τοξική ανθεκτικότητα”, υπάρχει ανθεκτικότητα και αντιδράσεις στο τραύμα. Ξεμπερδεύοντας κάπως τις έννοιες, η ανθεκτικότητα είναι η προσαρμοστικότητα απέναντι στις αντιξοότητες και η ικανότητα αντιμετώπισής τους έγκαιρα και αποτελεσματικά. Επομένως, η ψυχική ανθεκτικότητα είναι μια αντίδραση στο τραύμα, όπου το άτομο θωρακίζεται ψυχικά για να ανταπεξέλθει, να επιβιώσει. 

Αυτό που παρερμηνεύεται ως “τοξική ανθεκτικότητα” είναι όταν η ψυχική άμυνα συνεχίζεται ακόμα και όταν το άτομο δεν βρίσκεται πλέον σε μία τραυματική συνθήκη, aka σε κίνδυνο. 

Για παράδειγμα, αν ένα παιδί ζει στο όριο της φτώχειας και μαθαίνει να δουλεύει σκληρά για να επιβιώσει, σαν ενήλικος μπορεί να συνεχίσει να δουλεύει το ίδιο σκληρά και ακάματα ακόμα και όταν δεν υπάρχει πλέον η οικονομική ανάγκη, σε βάρος του σώματος, του ψυχισμού και των διαπροσωπικών του σχέσεων. 

Αυτό όμως δεν είναι ανθεκτικότητα, αλλά μια μαθημένη αντίδραση επιβίωσης απέναντι σε αντίξοες συνθήκες και όταν συμβαίνει κατ’ εξακολούθηση αποβαίνει άκαμπτη και δυσλειτουργική. 

Η ανθεκτικότητα από την άλλη χαρακτηρίζεται από δημιουργικότητα, προσαρμοστικότητα και ευελιξία. Οι ψυχικά ανθεκτικοί άνθρωποι δεν “κλειδώνουν” τα συναισθήματά τους σε κάποιο ξεχασμένο σεντούκι, αντίθετα μαθαίνουν να τα ακούν και να τα αποδέχονται, χρησιμοποιώντας τα παραγωγικά για να ανακάμψουν. 

Ανθεκτικότητα σημαίνει προσαρμογή

Η επιβίωση μπορεί να γίνει μηχανισμός που δεν ταιριάζει στο παρόν

Ανθεκτικότητα ≠ Επιβίωση με κάθε κόστος

Παράθυρο Αντοχής Ένας τρόπος να ελέγχουμε αν η ανθεκτικότητά μας είναι προσαρμοστική και ανάλογη της δυσκολίας που περνάμε είναι να φανταζόμαστε τα όρια της αντοχής μας σαν ένα παράθυρο. Το “παράθυρο της αντοχής” (window of tolerance)3 είναι μια νευροφυσιολογική θεωρία που υποστηρίζει πως αισθανόμαστε, σκεφτόμαστε και δρούμε καλύτερα όταν βρισκόμαστε εντός του προσωπικού μας παραθύρου [εικόνες εδώ]. Εκεί είμαστε ήρεμες αλλά και σε εγρήγορση, μαθαίνουμε πιο εύκολα, συνδεόμαστε με τους άλλους, παίρνουμε και δίνουμε αγάπη.  Όταν όμως ξεπερνάμε την αντοχή μας βγαίνουμε εκτός του παραθύρου αυτού. Μπορεί να πάμε “προς τα πάνω”, δηλαδή να έχουμε έντονες αντιδράσεις όπως εκνευρισμό, οργή, σωματική διέγερση ή συναισθηματικά ξεσπάσματα (θυμηθείτε το fight response) ή να πάμε “προς τα κάτω”, όπου γινόμαστε βουβοί, ακίνητοι και αποπροσανατολισμένοι (σαν να έχουμε “παγώσει” – freeze response).   Για να λειτουργούμε με όλο το δυναμικό μας οφείλουμε να επαναφέρουμε τον εαυτό μας στο κέντρο του παραθύρου αντοχής μας. Αξίζει να επισημάνουμε πως εκεί δεν βιώνουμε μόνο θετικά ή ευχάριστα συναισθήματα. Αντίθετα, μπορεί να αισθανθούμε άγχος, θυμό ή στεναχώρια και να παραμείνουμε μέσα στο παράθυρο της αντοχής μας.  Η διαφορά είναι πως όσο είμαστε εντός αυτού του προστατευτικό πλαισίου, τα συναισθήματα μας δεν μας καταναλώνουν, αντίθετα παραμένουμε σε επαφή μαζί τους, να αντιλαμβανόμαστε, τα αποδεχόμαστε, τα ρυθμίζουμε και τα επικοινωνούμε παραγωγικά.

Κλείνοντας…

Το τί συνιστά ανθεκτικότητα διαφέρει από πολιτισμό σε πολιτισμό και από άνθρωπο σε άνθρωπο. Ο κοινός παρονομαστής ωστόσο είναι η ικανότητα αντιμετώπισης των προκλήσεων με τρόπους λειτουργικούς και ενδυναμωτικούς,  είτε αυτό σημαίνει προσωπική εξέλιξη, πνευματική αναζήτηση ή σύναψη ουσιαστικών σχέσεων. 

Αν και απομακρυνόμαστε από από τον όρο “τοξική ανθεκτικότητα” της Huffpost, συμφωνούμε πως η ανθεκτικότητα είναι ένα μωσαϊκό παραγόντων που μας βοηθούν να πλοηγηθούμε μέσα στις δυσκολίες της ζωής με τρόπο ολιστικό. Επομένως τόσο το πνεύμα όσο και το σώμα και το συναίσθημα μας οφείλουν να παραμένουν φροντισμένα για να ξεπεράσουμε με επιτυχία τα εμπόδια. 

Την επόμενη φορά λοιπόν που θα βρεθείτε σε μια δύσκολη κατάσταση, πριν βιαστείτε να σφίξετε τα δόντια και τις γροθιές σας έτοιμοι να υπομείνετε ό,τι έρθει, αναρωτηθείτε απλά “τι χρειάζεται ο νους, η καρδιά και το σώμα μου για να τα καταφέρω;”

Αρθρογραφία:

1 Στίχος από το τραγούδι “Απλοί Άνθρωποι” του Λεξ (Ταπεινοί και Πεινασμένοι, 2014). 

2 https://rai.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1467-9655.12006

3 The Window of Tolerance: supporting the wellbeing of children and young people